Του Σωτήρη Μ. Τζούμα
Η πρόσκληση της τουρκικής κυβέρνησης προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο στην Άγκυρα, στο πλαίσιο της επίσκεψης του Έλληνα Πρωθυπουργού, ήταν μία ευχάριστη κίνηση φιλοφρόνησης του Τούρκου Προέδρου τόσο προς τον Έλληνα Πρωθυπουργό όσο και προς τον ίδιο τον Πατριάρχη, αν και τυπικά αναμενόμενη.
Ωστόσο, η εικόνα που αποτυπώθηκε σε μία και μόνο φωτογραφία —με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στο κέντρο, τον Κυριάκο Μητσοτάκη στα δεξιά και τον Οικουμενικό Πατριάρχη στα αριστερά— συμπύκνωσε συμβολισμούς που δύσκολα αγνοούνται. Δεν χρειάζεται υπερ-ερμηνεία. Αρκεί η διαπίστωση ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείοεξακολουθεί να αναγνωρίζεται ως θεσμός διεθνούς βαρύτητας και ας μην το ομολογεί στο ευρύ κοινό η Τουρκία.
Σε διπλωματικό επίπεδο, ακόμη κι αν η συγκεκριμένη επίσκεψη δεν απέδωσε άμεσα, χειροπιαστά αποτελέσματα- κυρίως στο θέμα της Σχολής της Χάλκης που αποτελεί τον μεγάλο καημό του Πατριάρχη -το Πατριαρχείο ωστόσο φαίνεται να βγήκε ενισχυμένο.
Η έμπρακτη παρουσία και το ενδιαφέρον της Ελλάδας υπενθύμισαν ότι το Πατριαρχείο αποτελεί πάγια εθνική και διεθνή προτεραιότητα. Αυτό, αναπόφευκτα, το καθιστά σημαντικό και για την ίδια την Τουρκία, η οποία επιδιώκει να εμφανίζεται ως χώρα που φιλοξενεί και σέβεται θεσμούς παγκόσμιας ακτινοβολίας.
Η Αθήνα έχει επενδύσει διαχρονικά σημαντικό —για πολλούς δυσανάλογο— διπλωματικό κεφάλαιο στην προστασία και στήριξη του Πατριαρχείου.
Ένας από τους βασικούς τρόπους αυτής της προστασίας είναι το σταθερό πολιτικό ενδιαφέρον στο ανώτατο επίπεδο. Υπό αυτό το πρίσμα, μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι, όσο οι ελληνοτουρκικές σχέσεις κινούνται σε μια περίοδο σχετικής ύφεσης, η φυσική παρουσία του Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη δεν διατρέχει άμεσο κίνδυνο.
Κι όμως, εδώ ακριβώς αναδεικνύεται το μείζον και βαθύτερο πρόβλημα: το Πατριαρχείο δεν απειλείται πρωτίστως από τη γεωπολιτική, αλλά από τη δημογραφία. Η δραματική συρρίκνωση του ρωμαίικου στοιχείου στην Πόλη έχει μετατρέψει έναν ζωντανό εκκλησιαστικό οργανισμό σε θεσμό με ελάχιστο τοπικό ποίμνιο. Οι Ρωμιοί που απέμειναν είναι λίγοι και, με το πέρασμα του χρόνου, λιγοστεύουν ακόμη περισσότερο. Χωρίς κοινότητα, κάθε εκκλησιαστικός θεσμός —όσο ιστορικός κι αν είναι— κινδυνεύει να αποκοπεί από τη φυσική του βάση και να καταστεί αδύναμος και αχρείαστος.Δεν εξετάζουμε εδώ το γιατί έφυγαν οι Ρωμιοί από την Πόλη. Τώρα αυτό έγινε και δυστυχώς αντί το Πατριαρχείο αλλά και η Ελλάδα να σταθούν εμπόδιο σε αυτές τις αναχωρήσεις έκαναν ό,τι μπορούσαν για να τις ενισχύσουν. Είχαν δυστυχώς άλλες προτεραιότητες.
Το ερώτημα τίθεται αμείλικτο: μπορεί αυτό να ανατραπεί; Είναι ρεαλιστικό να φανταστεί κανείς δεκάδες χιλιάδες Έλληνες να μετακομίζουν- χωρίς κάποιο οικονομικό κίνητρο- στην Κωνσταντινούπολη, ανασυστήνοντας μια ακμαία ρωμαίικη κοινότητα; Η απάντηση, όσο σκληρή κι αν ακούγεται, είναι αρνητική. Οι κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες δεν ευνοούν μια τέτοια επιστροφή. Αν αυτό δεν μπορεί να γίνει, τότε όλα τα υπόλοιπα ζητήματα —διπλωματικά, συμβολικά ή επικοινωνιακά— καθίστανται δευτερεύουσας σημασίας.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αδιέξοδο. Αντίθετα, επιβάλλει επαναπροσδιορισμό της στρατηγικής για το μέλλον του Πατριαρχείου. Συγκεκριμένα:
- Ενίσχυση του υπερεθνικού χαρακτήρα του.
Το Πατριαρχείο οφείλει να συνεχίσει να λειτουργεί ως πνευματικό κέντρο της Ορθοδοξίας παγκοσμίως, με έμφαση στη διασπορά. Η απουσία τοπικού ποιμνίου μπορεί να αντισταθμιστεί από έναν ισχυρό παγκόσμιο ρόλο. - Θεσμική και διεθνής κατοχύρωση
Η περαιτέρω διεθνοποίηση του ζητήματος της θρησκευτικής ελευθερίας και της προστασίας του Πατριαρχείου, μέσω διεθνών οργανισμών, προσδίδει ασπίδα ασφάλειας πέρα από τις διμερείς σχέσεις. - Πολιτιστική και εκπαιδευτική αναγέννηση
Η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ρωμιοσύνης της Πόλης —μέσω σχολείων, ερευνητικών κέντρων και πολιτιστικών δράσεων— μπορεί να διατηρήσει ζωντανή την ιστορική μνήμη, ακόμη και χωρίς μαζικό πληθυσμό. - Στοχευμένη, όχι μαζική, επιστροφή
Αντί για ουτοπικά σενάρια μαζικής μετοίκησης, μπορούν να ενθαρρυνθούν μικρές, δυναμικές παρουσίες: ακαδημαϊκοί, κληρικοί, πολιτιστικοί φορείς που θα συνδέονται λειτουργικά μέσα από συνεργασίες με το Πατριαρχείο.
Συμπερασματικά, το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν κρίνεται σήμερα από το αν «αντέχει» γεωπολιτικά, αλλά από το αν μπορεί να επανανοηματοδοτήσει την αποστολή του σε έναν κόσμο χωρίς το ιστορικό του ποίμνιο. Αν αυτό το στοίχημα κερδηθεί, τότε η απουσία αριθμών μπορεί να μετατραπεί σε δύναμη συμβολισμού και παγκόσμιας επιρροής. Αν όχι, τότε καμία φωτογραφία —όσο εύγλωττη κι αν είναι— δεν θα αρκεί.
