Απάντηση προς τον Αρχιμ. Γεράσιμο Φραγκουλάκη:«Κρείττον μετ’ αληθείας διχάζειν, ή μετ’ ψεύδους ενώνειν»

Του Σωτήρη Μ. Τζούμα 

Απευθύνομαι  με τη δέουσα εκκλησιαστική ευπρέπεια, πλην όμως με την αναγκαία αυστηρότητα που επιβάλλει η στιγμή και το περιεχόμενο της επιστολής του Αρχιμ. Γερασιμου Φραγκουλάκη. 

Δεν απαντώ από διάθεση αντιπαλότητας, αλλά από καθήκον αληθείας, ευθύνης και—πρωτίστως—αγάπης προς το Φανάρι. 

Διότι όσο βλέπουμε τον Πατριάρχη να παραπαίει σε επιλογές, ρητορικές και πρακτικές που προκαλούν σύγχυση στο πλήρωμα, τόσο πονάμε, ανησυχούμε και αισθανόμαστε την υποχρέωση να μιλήσουμε.

1. Περί «κριτικής» και «προκατάληψης»

Γράφει ο π. Γεράσιμος  ότι διακρίνει «έντονη διάθεση αυστηρής κριτικής, ακόμη και προκατάληψης»στα όσα γράφω για τον Πατριάρχη. Επιτρέψτε μας να αντιστρέψω  ευθέως το ερώτημα: είναι προκατάληψη η κριτική όταν τεκμηριώνεται; Ή μήπως προκατάληψη είναι η άκριτη αποδοχή κάθε πατριαρχικής επιλογής ως εξ ορισμού αλάθητης;

Η δημοσιογραφική ευθύνη δεν είναι η αγιογράφηση της εξουσίας, αλλά ο έλεγχός της. 

Όπως έγραψε ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος:

«Ουδείς ουδέποτε βλάπτεται υπό της αληθείας, αλλά υπό του ψεύδους» (PG 52, 429).

Όταν λοιπόν τίθενται ερωτήματα περί ειλικρίνειας λόγων ή πράξεων, δεν πρόκειται για έλλειψη σεβασμού, αλλά για υπηρεσία της αλήθειας — την οποία οφείλουμε πρωτίστως στον Θεό και δευτερευόντως σε κάθε εκκλησιαστικό θεσμό, όσο υψηλός κι αν είναι.

2. Περί «υστεροβουλίας»

Επισημαίνει ο π. Γεράσιμος  ότι του προκαλεί απορία το γεγονός ότι δέχεται υπονοούμενα περί συμφεροντολογίας επειδή υπερασπίζεται τον Πατριάρχη . Με ανάλογη ειλικρίνεια, προκαλεί απορία και σε εμάς πώς κάθε κριτική προς τον Πατριάρχη παρουσιάζεται αυτομάτως ως υστερόβουλη, ενώ κάθε υπεράσπισή του βαπτίζεται «ανιδιοτελής».

Στον δημόσιο λόγο —εκκλησιαστικό ή μη— η πρόθεση κρίνεται από τα επιχειρήματα και τα αποτελέσματα, όχι από τις διαβεβαιώσεις. Και εδώ τα γεγονότα μιλούν: η εικόνα που συχνά εκπέμπεται προς το πλήρωμα είναι εικόνα σύγχυσης, διχασμού και θεσμικής αλαζονείας, όχι ενότητας.

Ο Άγιος Βασίλειος ο Μέγας είναι αμείλικτος:

«Ου παντί τω λέγοντι, Κύριε, Κύριε, αλλ’ ο ποιών το θέλημα του Πατρός» (PG 31, 1088).

Με άλλα λόγια, δεν αρκούν οι δηλώσεις ταπεινώσεως από τον Πατριάρχη. Χρειάζονται και πράξεις που να την αποδεικνύουν. Και δυστυχώς εδώ υστερεί. Θα ήθελα ωστόσο να πω ότι προκαλεί απορία σε μας το γεγονός ότι από τόσους ευνοηθέντες και προαχθέντες από τον Πατριάρχη,,  χωρίς μάλιστα να το αξίζουν,   ο π. Γεράσιμος ως απλός στρατιώτης αισθάνεται την ανάγκη να απαντήσει και να υπερασπιστεί τον θεσμό. Οι δε εννέα που; 

3. Περί «ταπεινώσεως» του Πατριάρχη

Υποστηρίζει ο π. Γεράσιμος ότι η ταπείνωση δεν είναι αδράνεια ή σιωπή, αλλά «δύναμη διακονίας». Συμφωνούμε απολύτως. Διαφωνούμε όμως στο εξής: η διακονία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε συγκεντρωτισμό εξουσίας ούτε σε περιφρόνηση της συνοδικότητας.

Όταν ο Πατριάρχης ενεργεί μονομερώς, παρακάμπτοντας ευαισθησίες Αυτοκεφάλων Εκκλησιών, αυτό δεν είναι ταπείνωση — είναι θεσμικός ηγεμονισμός. Και αυτό το λέμε όχι από αντι-Φαναριώτικη διάθεση, αλλά από φιλο-Φαναριώτικη αγωνία.

Η αληθινή ταπείνωση δεν επιδεικνύεται από άμβωνος, αλλά βιώνεται στην πράξη — ιδίως όταν πρόκειται για τη διαχείριση κρίσεων.

4. Περί Αγίας και Μεγάλης Συνόδου (Κρήτη, 2016)

Αναφέρεται ο π. Γεράσιμος στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο ως επιτυχία. Ως δημοσιογραφική παρατήρηση, οφείλουμε να σημειώσουμε το αυτονόητο: τέσσερις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες απουσίασαν. Μια Σύνοδος που δεν είναι πραγματικά «πανορθόδοξη» εγείρει σοβαρά ερωτήματα περί νομιμοποίησης και αποδοχής της.

Δεν είναι λαϊκισμός να το επισημαίνει κανείς,  είναι εκκλησιολογική ακρίβεια.

5. Περί Ουκρανικού ζητήματος

Χαρακτηρίζει  την αναγνώριση της ουκρανικής αυτοκεφαλίας ως «γενναία απόφαση». Εμείς τη βλέπουμε —με σεβασμό αλλά σαφήνεια— ως βιαστική απόφαση που αντί να λύσει το πρόβλημα βάθυνε το σχίσμα.Ασφαλώς και  είχε δικαίωμα να το πράξει αυτό το Φαναρι. Και είμαστε οι μόνοι που το στηρίξαμε εξ αρχής όταν όλοι οι άλλοι το πολεμούσαν. Αλλά το έπραξε  χωρίς σωστή προετοιμασία. Από πράξη ευθύνης και δικαιώματος των ορθόδοξων της Ουκρανίας να αποκτήσουν την Αυτοκεφαλία τους  , μετετράπη σε πράξη εκδίκησης προς την Ρωσία γιατί πολέμησε την Σύνοδο για την οποία εργάστηκε προσυνοδικώς  στην προετοιμασία της. Και έγινε και μια από τις αιτίες του πολέμου στον οποίο χάθηκαν τόσες αθώες ψυχές. 

6. Αγάπη για το Φανάρι — όχι αυλοκολακεία

Τέλος, ας είμαστε απολύτως σαφείς:

Οι θέσεις μας δεν εκπορεύονται από αντιπαλότητα προς το Φανάρι.Δεν έχουμε λόγους να το κάνουμε. Εκπορεύονται από αγάπη για το Φανάρι, σεβασμό στην ιστορία του και αγωνία για το μέλλον του.

Και ο Πατριάρχης το ξέρει πολύ καλά αυτό. Απλά του αρέσει να τον κολακεύουν. 

Προσωπικά γνωρίζω τον Παναγιώτατο από παιδί. Κάποτε ήμουν πολύ κοντά του. Δυστυχώς απομακρύνθηκα όχι μόνο  με δική μου υπαιτιότητα. Όταν λοιπόν βλέπω  τον Πατριάρχη που εγώ γνώρισα και αγάπησα να παραπαίει —ρητορικά, θεσμικά ή ποιμαντικά—να παρασύρεται  και να εκφράζεται απολυταρχικώς,δεν χαίρομαι. Πονώ. Και ακριβώς επειδή πονώ , μιλάω.

Διότι, όπως λέει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής:

«Κρείττον μετ’ αληθείας διχάζειν, ή μετ’ ψεύδους ενώνειν».

7. Το πρόβλημα των αυλοκολάκων

Τέλος να πούμε και μια ακόμη μεγάλη αλήθεια: Σε όλες τις αυλές διακεκριμένων προσώπων —και η εκκλησιαστική ηγεσία δεν αποτελεί εξαίρεση— συσπειρώνονται διαχρονικά άνθρωποι που πλησιάζουν την εξουσία όχι για να διακονήσουν, αλλά για να επωφεληθούν. Γύρω από το Φανάρι έχουν διαμορφωθεί κύκλοι προσώπων που, με την ανοχή ή και την κάλυψη ανωτέρων, επηρεάζουν τη διοίκηση, διαμορφώνουν κλίμα και πολλές φορές καθοδηγούν εξελίξεις.

Οι άνθρωποι αυτοί, οι λεγόμενοι «αυλοκόλακες», είναι κατά κανόνα πιο βασιλικότεροι του βασιλέως και αυστηρότεροι των αυστηρών. Δεν λειτουργούν ως σύμβουλοι με παρρησία, αλλά ως μηχανισμός πίεσης και φιλτραρίσματος της πραγματικότητας. Με έμμεσο —και συχνά άμεσο— τρόπο επηρεάζουν ακόμη και τον ίδιο τον Πατριάρχη στις αποφάσεις του.

Δεν μιλώ αόριστα. Έχω συγκεκριμένα πρόσωπα κατά νου. Δεν είναι θεσμικά ούτε ηθικά αποδεκτό να κατέχουν ανεξέλεγκτα ρόλους που τους δόθηκαν «κατά χάριν» και με υπέρμετρη ανοχή, και να βρίσκονται ουσιαστικά σε θέσεις ισχύος μεγαλύτερες από εκείνες που δικαιολογεί η αποστολή τους. Τα κίνητρά τους συχνά δεν είναι εκκλησιαστικά, αλλά προσωπικά: δημόσια αξιώματα, επιρροή, εξυπηρετήσεις και κύρος.

Ο Πατριάρχης, ασφαλώς, οφείλει να ακούει όλους. Όμως εξίσου οφείλει να διακρίνει, να αξιολογεί και να «κοσκινίζει» τον καθένα που τον πλησιάζει. Διότι πολλοί από όσους τον περιβάλλουν δεν είναι ανιδιοτελείς ούτε καθοδηγούνται από αγνά και εκκλησιαστικά κριτήρια.

Αυτό επισημαίνω διαρκώς στα κείμενά μου: την ανάγκη επιστροφής στην παλαιά πατριαρχική σοφία, τη δικαιοσύνη και την αίγλη που χαρακτήριζαν τις αποφάσεις του Οικουμενικού Θρόνου. Μια αίγλη που σήμερα φαίνεται να έχει ατονήσει —και μάλιστα εν μέρει εξαιτίας αυτών των «παρατρεχάμενων δορυφόρων» της αυλής, οι οποίοι κινούνται διαρκώς γύρω από την εξουσία, διαμορφώνοντας καταστάσεις χωρίς θεσμικό έλεγχο.

Αυτή η κατάσταση πλέον συζητείται δυστυχώς παντού, εντός και εκτός Εκκλησίας. Εγώ απλώς την καταγράφω ως δημοσιογράφος που αγωνιά και ελπίζει σε αλλαγή —με σεβασμό, αλλά και με ευθύνη απέναντι στην αλήθεια.

Διότι εκείνος ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος  που γνωρίσαμε —ο συνετός, ο φωτισμένος, ο συλλογικός— μας λείπει. Και παραμένει ανοιχτό το ερώτημα αν θα τον ξαναδούμε.